ડીમેટ અને ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત છે કે ડિમેટ એકાઉન્ટનો ઉપયોગ તમારા શેર પ્રમાણપત્રો અને ઇલેક્ટ્રોનિક પ્રારૂપમાં અન્ય દસ્તાવેજો જેવી સિક્યોરિટીઝને જાળવવા માટે કરવામાં આવે છે, જ્યારે ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટનો ઉપયોગ સ્ટૉક માર્કેટમાં સિક્યોરિટીઝ ખરીદવા અને વેચવા માટે કરવામાં આવે છે.

ડીમેટ એકાઉન્ટ અને ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટમાં બે અલગ હેતુઓ હોવા છતાં તે નજીકથી સંબંધિત છે. વાસ્તવમાં, તમારી વાસ્તવિક સ્ટૉક માર્કેટ પ્રવૃત્તિ તમારા ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ, ડિમેટ એકાઉન્ટ અને તમારા બેંક એકાઉન્ટ વચ્ચેનું નજીકનું ઇન્ટરપ્લે છે. ટ્રેડિંગ અને ડિમેટ એકાઉન્ટનું સંયોજન લોકપ્રિય રીતે સ્ટૉક માર્કેટ ટર્મિનોલોજીમાં 2-ઇન-1 એકાઉન્ટ તરીકે ઓળખાય છે. ચાલો હવે બે વચ્ચેના તફાવતો જોઈએ.

ડિમેટ અને ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટની પ્રકૃતિ (સ્ટૉક સામે ફ્લો) વચ્ચેનો તફાવત

મુખ્યત્વે તફાવત છે કે ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ એક સમયગાળામાં તમારા મૂડી બજાર ટ્રાન્ઝેક્શનને કૅપ્ચર કરે છે જ્યારે ડીમેટ એકાઉન્ટ શેર અને અન્ય સિક્યોરિટીઝને એક સમયે હોલ્ડિંગ જાળવે છે. તેથી ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ એક સમયગાળા દરમિયાન ટ્રાન્ઝેક્શનના પ્રવાહની પ્રકૃતિમાં છે હોય છે જ્યારે ડીમેટ એકાઉન્ટ વાસ્તવમાં એક  સમયે તમારા સંપત્તિને કૅપ્ચર કરે છે.

ડીમેટને સમયસર ચોક્કસ બિંદુ પર માપવામાં આવે છે; ટ્રેડિંગ સમયગાળા દરમિયાન માપવામાં આવે છે?

પાછલા મુદ્દાથી લોજીકલી  અનુસરે છે. જ્યારે તમે ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ સામે ડિમેટ એકાઉન્ટ જોશો ત્યારે મૂળભૂત તફાવત છે. ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ સમય જતાં ટ્રાન્ઝૅક્શન કેપ્ચર કરે છે તેથી તેને હંમેશા સમય જતાં માપવામાં આવે છે (1 મહિના, 3 મહિના, 1 વર્ષ વગેરે). ડિમેટ એકાઉન્ટ, સિક્યોરિટીઝની માલિકીનો રેકોર્ડ હોવાથી, હંમેશા સમયસર માપવામાં આવે છે (સામાન્ય રીતે દરેક નાણાંકીય વર્ષના 31 માર્ચના રોજ).

જ્યારે તમે શેર ખરીદો ત્યારે ટ્રેડિંગ અને ડિમેટ એકાઉન્ટ ઇન્ટરફેસ કેવી રીતે ખરીદો?

ટ્રેડિંગ અને ડિમેટ એકાઉન્ટ યોગ્ય દ્રષ્ટિકોણથી શું છે તે સમજવા માટે આપણે જ્યારે  શેર ખરીદવા માટે ઑર્ડર આપી છીએ ત્યારે શું થાય છે તે વિશે ધ્યાન આપો. તમે X કંપનીના 100 શેર ખરીદવા માટે રૂપિયા 910 પર ઑર્ડર આપો અને ઑર્ડરની પુષ્ટિ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તમારે આગામી  સવારે 11 વાગ્યા સુધી તમારા ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટને રૂપિયા 91,000ની મર્યાદા સુધી પૂર્વભંડોળ આપવું પડશે. ટી+2 દિવસે, શેર ઑટોમેટિક રીતે તમારા ડિમેટ એકાઉન્ટમાં જમા કરવામાં આવે છે. જો તમે ઑનલાઇન ટ્રેડર છો, તો સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે સરળ છે.

જ્યારે તમે શેર વેચશો ત્યારે ટ્રેડિંગ અને ડિમેટ એકાઉન્ટ ઇન્ટરફેસ કેવી રીતે કરે છે?

ચાલો ધારો કે તમે રૂપિયા 420 પર સ્ટૉક ‘x’ના 500 શેર વેચ્યા છો. ટ્રેડિંગ એન્જિનને તમારા ડીમેટ એકાઉન્ટમાં શેરનું બૅલેન્સ હોય તે પહેલાં તેને સંતોષવાની રહેશે. એકવાર તમારા ડિમેટ એકાઉન્ટમાં જરૂરી બૅલેન્સ હોય પછી, તમારા ડીમેટ એકાઉન્ટમાં T+1 દિવસે 500 શેર ડેબિટ કરવામાં આવશે અને T+2 દિવસે રૂપિયા 2,10,000 લાખની રકમ તમારા બેંક એકાઉન્ટમાં જમા કરવામાં આવશે. ઑફલાઇન એકાઉન્ટના કિસ્સામાં, તમારે તમારા બ્રોકરને ડેબિટ ઇન્સ્ટ્રક્શન સ્લિપ (DIS) પ્રદાન કરવાની જરૂર છે. જો તમારી પાસે ઑનલાઇન ડિમેટ એકાઉન્ટ છે અને તમે તમારા બ્રોકરને પાવર ઑફ એટર્ની આપી હોય તો સમસ્યા ઉકેલવામાં આવે છે. તે કિસ્સામાં, સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા અવરોધ વગર છે.

શું તમારા ડિમેટ એકાઉન્ટમાં આવે તે પહેલાં આપણે T+1 પર શેર વેચી શકીએ છીએ?

એક રસપ્રદ પ્રશ્ન છે. ધારણા કરો કે તમે સોમવાર “X” ના શેર ખરીદ્યાં  છે. તમને માત્ર બુધવારની સાંજે ડિમેટ ક્રેડિટ મળશે. તેનો અર્થ છે કે તમે માત્ર ગુરુવાર તેને અસરકારક રીતે વેચી શકો છો. જો બુધવારના સવારે કિંમત 10% સુધી વધી ગઈ હોય તો શું થશે? શું તમે તમારા ડિમેટ એકાઉન્ટમાં આવે તે પહેલાં તેને વેચી શકો છો? જવાબ હા છે. તમારા ડિમેટ એકાઉન્ટમાં આવે તે પહેલાં બ્રોકર તમને શેર વેચવાની પરવાનગી આપશે. જોકે, ટૂંકા ડિલિવરીને કારણે તમને T+2 દિવસ પર ડિલિવરી મળી શકશે નહીં. તે કિસ્સામાં, તમારા શેર એક હરાજીમાં જશે અને ફક્ત ટી+3 દિવસ પર તમારા ડિમેટ ખાતાંમાં આવશે. તેનો અર્થ છે કે તમારા શેરનું વેચાણ ખરાબ બની શકે છે. જ્યારે તમે શેર વેચો જે હજુ સુધી તમારા ડિમેટ એકાઉન્ટમાં આવ્યા નથી ત્યારે તમે ચાલતા જોખમ તે છે.

શું હું ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ વગર ડીમેટ એકાઉન્ટ રાખી શકું છું?

હા, તે સંપૂર્ણપણે શક્ય છે. જો તમે IPO માટે અરજી કરો છો તો તમને ફાળવણી પર શેર હોલ્ડ કરવા માટે માત્ર એક ડિમેટ એકાઉન્ટની જરૂર છે. જો તમે ફક્ત શેરને હોલ્ડ કરવા માંગો છો અને તેને વેચવા માંગતા નથી તો ડીમેટ એકાઉન્ટ એકલું પર્યાપ્ત રહેશે. જો કે તમે શેર વેચવા માંગો છો તો પહેલાં તમારે ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ ખોલવાની જરૂર પડશે. તમે તમારા ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ ઍક્ટિવેટ થયા પછી અને તમારા ડિમેટ એકાઉન્ટને ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ સાથે લિંક કર્યા પછી શેર વેચી શકો છો.

શું મારી પાસે ડીમેટ એકાઉન્ટ વગર ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ હોઈ શકે છે?

ડીમેટ એકાઉન્ટ ફક્ત જરૂરી છે જો તમે ડિમેટ ફોર્મમાં શેરહોલ્ડ કરવા માંગો છો. તેથી જો તમે ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ ખોલ્યું છે અને ફક્ત ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપશન્સમાં ટ્રેડ કરવા માંગો છો તો ડીમેટ એકાઉન્ટની જરૂર નથી. તેનું કારણ છે કે ભારતમાં ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપશન્સ રોકડ ઉકેલ માટે આવે છે અને તેના પરિણામે ડિલિવરી થતી નથી. જો કે જો તમે ઇક્વિટીમાં ડીલ કરવા માંગતા હોવ તો ડીમેટ એકાઉન્ટ જરૂરી છે. જો તમે માત્ર ઇન્ટ્રાડે ટ્રેડ ઇક્વિટી માટે ઇચ્છો છો તો શું તમે ડીમેટ એકાઉન્ટને ટાળી શકો છો? જવાબ નથી! જે ક્ષણે તમે ઇક્વિટીમાં ટ્રેડ કરવા માંગો છો, સેબીના નિયમનો દર્શાવે છે કે તમે તમારા ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ સાથે ડીમેટ એકાઉન્ટ ખોલો.

યાદ રાખો, તમારા બધા ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટના ટ્રાન્ઝૅક્શનને ડિમેટ એકાઉન્ટમાં ડિલિવરી કરવામાં આવશે નહીં. ઉદાહરણ તરીકે ઇન્ટ્રાડે ઇક્વિટી ટ્રેડ્સ, ફ્યુચર્સ ટ્રેડ્સ, ઑપ્શન્સ ટ્રેડ્સ અને કરન્સી ટ્રેડ્સ તમારા ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટમાં અમલમાં મુકવામાં આવે છે પરંતુ તેઓ તમારા ડીમેટ એકાઉન્ટને અસર કરતા નથી. એવી જ, તમે કોઈપણ ડીમેટટ્રેડિંગ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા વિના સીધા તમારા ડીમેટ એકાઉન્ટમાં IPOs, RBI બૉન્ડ્સ અને ગોલ્ડ બૉન્ડ્સ ખરીદી શકો છો.

ડિમેટ અને ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ માટે  ચાર્જીસ

વાર્ષિક મેઇનટેનન્સ ચાર્જ તે ડિપૉઝિટરી સહભાગી દ્વારા વસૂલવામાં આવે છે જેની સાથે તમે તમારું ડિમેટ એકાઉન્ટ ખોલ્યું છે. કાયદાકીય રીતે કોઈ રોકાણકાર પાસે એક PANનો ઉપયોગ કરીને વધારે ડિમેટ અને ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ હોઈ શકે છે કારણ કે PAN દીઠ એકાઉન્ટની સંખ્યા પર કોઈ મર્યાદા નથી. આમ, તમારે એએમસી (વાર્ષિક જાળવણી ચાર્જીસ) ની ચુકવણી કરવી પડી શકે છે જ્યાં તમે ડિમેટ એકાઉન્ટ ખોલ્યું છે.

ઉપરાંત રોકાણકાર પર ટ્રાન્ઝૅક્શન અને કસ્ટોડિયન ફી પણ વસૂલવામાં આવે છે.